Objawy depresji u nastolatków

Coraz więcej mówi się o depresji u nastolatków, ale dla wielu rodziców wciąż może być trudne zauważenie, że niektóre codzienne zachowania ich dziecka mogą być pierwszym sygnałem trudności emocjonalnych. Wynika to prawdopodobnie z tego, że wiele objawów depresji u młodzieży przypomina typowe zachowania nastolatków takie jak wahania nastroju, wybuchy złości czy zamykanie się w pokoju. Przez to łatwo można jest przeoczyć lub uznać za "bunt", typowy dla okresu dorastania. Dlatego tak ważne jest, aby wiedzieć, które sygnały mogą wskazywać, że młody człowiek potrzebuje wsparcia i kiedy warto skonsultować się ze specjalistą.

Warto zaznaczyć, że formalna diagnoza depresji opiera się na kryteriach opisanych w klasyfikacjach medycznych, takich jak DSM-5 czy ICD-11. Specjaliści korzystają z tych narzędzi, aby precyzyjnie ocenić nasilenie i czas trwania objawów, a także różnicować depresję od innych trudności. Niniejszy artykuł nie ma jednak zastępować diagnozy i nie jest podstawą do jej postawienia. Został napisany z myślą o rodzicach, aby pomóc im zauważyć pierwsze sygnały i zrozumieć, kiedy warto szukać pomocy. Dlatego opis objawów został przedstawiony w sposób bardziej przystępny, bez szczegółowych procedur diagnostycznych, którymi posługują się specjaliści.

Zacznijmy od tego, że wiele trudnych zachowań młodzieży można wytłumaczyć dojrzewaniem. I rzeczywiście, wahania nastroju, silne emocje, kłótnie czy wycofanie są normalną częścią dorastania i nie każdy gorszy dzień oznacza, że dzieje się coś poważnego.

Z drugiej strony nie wszystko można zrzucić na "trudny wiek" i poczekać aż "samo przejdzie". Czasem zachowania, które wyglądają jak bunt, lenistwo czy trudny charakter, mogą być pierwszym sygnałem, że młody człowiek zaczyna się mierzyć z czymś znacznie trudniejszym i potrzebuje wsparcia.

W gabinecie psychologa, podczas rozmów z rodzicami bardzo często słyszymy pytanie: Jak mam odróżnić, co jest normalne a czym należy się martwić? To pytanie, na które niestety nie ma jednej, prostej odpowiedzi, ale właśnie z tą myślą powstał niniejszy artykuł - aby pomóc rodzicom lepiej zrozumieć, gdzie przebiega granica między typowymi zmianami związanymi z dojrzewaniem a objawami, które mogą wskazywać na rozwijającą się depresję.

Czy depresja u młodzieży objawia się tak samo jak u dorosłych?

Zacznijmy od tego, że objawy depresji u nastolatków w pewnym stopniu różnią się od tych, które obserwujemy u osób dorosłych. U dorosłych depresja kojarzy się najczęściej ze smutkiem, spowolnieniem, wycofaniem i brakiem siły do codziennych obowiązków. Myśląc o osobie chorującej na depresję pewnie spora część osób wyobraża sobie osobę, która większość dnia spędza w łóżku i nie ma energii, by cokolwiek zrobić. I rzeczywiście, taki obraz depresji jest najbardziej powszechny. Warto jednak pamiętać, że nawet u dorosłych depresja nie zawsze wygląda w ten sposób. U części osób choroba może przebiegać nieco inaczej tzn. mogą normalnie chodzić do pracy, zajmować się domem, uśmiechać się do znajomych, a jednocześnie wewnętrznie czuć ogromny ciężar, pustkę czy przeciążenie. Nie każdy dorosły z depresją leży w łóżku i nie każdy "wygląda" na przygnębionego. Część osób funkcjonuje "na automacie" mimo, że w środku przeżywa coś bardzo trudnego.

Badania pokazują, że u nastolatków obniżony nastrój bardzo często nie wygląda jak typowy smutek lecz jak tak zwany nastrój dysforyczny, który jest mieszanką smutku, rozdrażnienia i złości. Z zewnątrz zwykle bardziej widać złość, drażliwość, szybkie denerwowanie się i popadanie w konflikty, dlatego depresja nastolatków bywa mylona z buntowaniem się, pyskowaniem czy lenistwem. 

Nasze doświadczenia w pracy z młodzieżą pokazują, że rodzice i nastolatek zgłaszający się do gabinetu psychologicznego często widzą problem zupełnie inaczej, ponieważ jak się później okazuje, zwracają uwagę na różne rzeczy. Dorośli najłatwiej zauważają zmiany w zachowaniu: pyskowanie, wybuchy złości, kłótnie, opuszczanie się w nauce czy coraz więcej czasu spędzanego przed komputerem. To właśnie te sygnały najczęściej budzą niepokój. Jednocześnie rzadko kojarzy się je z depresją, dużo częściej tłumaczy się je nieposłuszeństwem, uzależnieniem od telefonu lub komputera, albo po prostu trudnym wiekiem.

Przykładowe problemy zgłaszane przez rodziców, które mogą wskazywać na depresję:

Zrobił się nie do zniesienia, ciągle się kłóci o byle co. Cały czas chodzi naburmuszona, boimy się cokolwiek powiedzieć, bo od razu afera. Kiedyś sam wychodził na trening, a teraz nie mogę go doprosić, żeby poszedł. Rano wstawanie to dramat. Mówi, że jest zmęczony, że nie da rady. Wraca ze szkoły i interesuje ją tylko komputer i telefon. Oceny lecą w dół, a nie robi nic żeby je poprawić. Nie poznaję jej, kiedyś taka nie była. O wszystkim muszę mu przypominać, albo nie zrobi w ogóle, albo mówi, że nie ma siły.

To sygnały, które łatwo zauważyć, bo wpływają na codzienne funkcjonowanie dziecka i całej rodziny. Dla nastolatka dużo ważniejsze jest natomiast to, co dzieje się w środku, a czego nie widać na pierwszy rzut oka, czyli jego negatywne myśli, przeżywane trudne emocje: 

Jest mi po prostu smutno, tak bez powodu. Wszyscy mnie denerwują, nawet jak nic nie robią. Sam nie wiem czemu tak wybucham, a potem tego żałuję. Rodzice przeze mnie się kłócą, byłoby im lepiej gdyby mnie nie było. Czuję się ciężarem dla innych. Czasem myślę, że nie chce mi się już żyć. Czuję się gorszy od innych. Nie mogę zasnąć, a jak już zasnę, to budzę się w nocy. Nie potrafię się skupić, wszystko mi się miesza. W głowie mam tylko czarne scenariusze. Nie mam siły nawet wstać z łóżka.

Dlatego często zdarza się, że informacje zebrane od rodziców i od młodej osoby znacząco się różnią, ponieważ każda ze stron widzi inny kawałek tej samej sytuacji. Zdarza się, że dopiero rozmowa ze specjalistą pomaga rodzicom zobaczyć trudności młodego człowieka, które stoją za jego zachowaniem.

Objawy depresji u nastolatka – jak je rozpoznać?

Znaczna część trudności, z jakimi mierzą się nastolatki ma charakter rozwojowy i wynika z naturalnych zmian fizycznych, psychicznych i społecznych, jakie towarzyszą dojrzewaniu. Wiele z tych zachowań jest przejściowych i stanowi typowy element dorastania. 

Poniżej opisujemy najczęstsze objawy mogące wskazywać na depresję, które jeśli są nasilone, utrzymują się przez dłuższy czas (powyżej 2 tygodni) i zaczynają wpływać na codzienne funkcjonowanie, mogą wskazywać, że młody człowiek potrzebuje wsparcia. Warto jednak pamiętać, że każdy z tych objawów może pojawić się również u zdrowej osoby, zwłaszcza w okresie dorastania.

Obniżenie nastroju

Poczucie smutku i przygnębienia, które jest intensywne i utrzymuje się dłużej niż zwykły smutek. Dziecko jest ponure, przygaszone, bez uśmiechu

Jak rozpoznać?

• nastolatek wyraźnie "gaśnie", jest cichy, zamknięty w sobie, a nie było tak zawsze,
• płacze częściej niż zwykle,
• mówi, że jest smutny, unika rozmów i kontaktu,
• spędza coraz więcej czasu samotnie w pokoju.

Drażliwość i szybkie irytowanie się

Jak już wspomnieliśmy u nastolatków głównym objawem depresji często nie jest tylko wyraźne obniżenie nastroju, tylko dysforyczność, czyli mieszanka smutku, napięcia i złości. Młoda osoba łatwo popada w irytację, reaguje silniej niż zwykle, a drobne sytuacje mogą wywoływać eksplozję emocji.

Jak rozpoznać?

• wybuchy złości o drobnostki,
• trzaskanie drzwiami, krzyk, wycofywanie się do pokoju,
• szybkie i częste wchodzenie w konflikty z rodzicami lub rodzeństwem,
• reakcje "za mocne" w stosunku do sytuacji np. płacz lub wybuch złości na zwykłe pytanie lub prośbę rodzica.

Anhedonia – utrata zainteresowań i przyjemności

Rzeczy i aktywności, które wcześniej sprawiały nastolatkowi przyjemność, nagle przestają cieszyć albo dają tylko niewielką radość. Młody człowiek porzuca hobby, zainteresowania, traci motywację do angażowania się w cokolwiek. Wraz z utratą zainteresowań bardzo często pojawia się też wycofanie społeczne - młody człowiek przestaje spotykać się ze znajomymi, rezygnuje z aktywności, które kiedyś były dla niego ważne, a rozmowy czy wspólne wyjścia wydają mu się męczące lub "bez sensu". Dorośli ten objaw często interpretują jako lenistwo, bo nastolatek najchętniej siedziałby cały dzień w łóżku i przeglądał rolki w telefonie. Nierzadko jednak okazuje się, że nawet to nie sprawia mu przyjemności, a jest raczej sposobem na wypełnienie czasu i chwilową ucieczkę od trudnych emocji czy problemów.

Jak rozpoznać?

• rezygnacja z hobby i aktywności, które wcześniej sprawiały przyjemność np. sport, rysowanie, instrument, spotkania z kolegami itp.,
• długie leżenie w łóżku, bezczynność, wielogodzinne oglądanie filmików,
• wypowiedzi typu nie chce mi się, to bez sensu, już tego nie lubię.

Obniżenie energii i napędu

Objawia się nadmiernym zmęczeniem i brakiem sił do działania. To co nastolatek wcześniej robił spontanicznie, podczas depresji może przychodzić z dużym wysiłkiem. W trudniejszych momentach problemem mogą stać się nawet codzienne, podstawowe czynności takie jak higiena osobista, przygotowanie jedzenia czy uporządkowanie pokoju.

Jak rozpoznać?

• po powrocie ze szkoły nastolatek od razu kładzie się do łóżka i zgłasza, że nie ma siły na nic więcej,
• ma trudność z wykonaniem prostych czynności, takich jak umycie się, ubranie, przygotowanie posiłku czy posprzątanie pokoju tzn. robi je dłużej niż zwykle, ociąga się lub odmawia wykonania,
• odrabianie lekcji zajmuje znacznie więcej czasu niż wcześniej np. zadanie, które kiedyś robił w 20 minut, teraz zajmuje godzinę lub dłużej.

Zaburzenia koncentracji

Duże napięcie emocjonalne, smutek, lęk, poczucie przeciążenia czy brak energii sprawiają, że młody człowiek ma mniej "miejsca" w głowie na skupienie się na zadaniach. Nastolatek ma wrażenie, że myśli mu "uciekają", trudno mu się skupić, a zadania, które kiedyś robił bez problemu, nagle stają się męczące. 

Można to porównać do sytuacji, gdy jednocześnie próbujemy słuchać kogoś i myśleć o ważnym problemie - uwaga wtedy naturalnie się rozprasza. U nastolatka w depresji taki "szum w głowie" może być obecny przez większość dnia.

Problemy z koncentracją mogą szybko odbić się na funkcjonowaniu w szkole: oceny zaczynają spadać, zadania domowe zajmują znacznie więcej czasu, a nauczyciele zauważają, że uczeń częściej jest "nieobecny'.

Jak rozpoznać?

• nastolatek zgłasza, że wielokrotnie czyta to samo zdanie i wciąż nie wie, o co chodzi,
• zapomina o rzeczach, które wcześniej pamiętał bez problemu np. prace domowe, obowiązki,
• nie może się zorganizować,
• spadają oceny, nastolatek ma trudność z poprawieniem ich,
• uwagi ze strony nauczycieli o braku skupienia lub "wyłączaniu się",
• wydłużenie czasu wykonywania zadań, które kiedyś przychodziły łatwo i bez wysiłku.

Negatywny sposób myślenia

U nastolatka chorego na depresję często pojawia się zniekształcony i mocno pesymistyczny sposób myślenia. Młody człowiek zaczyna widzieć siebie, świat i przyszłość w bardzo czarnych barwach. Oceny sytuacji stają się skrajnie negatywne, a zwykłe trudności traktowane są jak wielkie porażki. Nie jest to kwestią "przesadzania" , a tego, że depresja wpływa na sposób przetwarzania informacji, dlatego nawet drobne, trudne wydarzenia wydają się przytłaczające.

Jak rozpoznać? 

• lęk przed przyszłością: nic dobrego mnie nie czeka, i tak mi się nie uda,
• poczucie bycia przytłoczonym, młody człowiek mówi: wszystko mnie przerasta, nie daje rady, to dla mnie za trudne,
• ocenianie codziennych sytuacji w niekorzystny sposób np. brak wiadomości od znajomego = na pewno mnie nie lubi; jedynka z matematyki = nie zdam do następnej klasy,
• skupianie się wyłącznie na swoich wadach, niedociągnięciach, błędach, a pomijanie tego co wychodzi dobrze.

Poczucie bezwartościowości i niska samoocena

Nastolatek może być dla siebie niezwykle surowy, porównywać się z innymi w niekorzystny sposób, a każdą porażkę traktować jako potwierdzenie, że "jest do niczego". Taki sposób myślenia pogłębia poczucie bezradności i utrudnia dostrzeganie pozytywnych rzeczy, nawet jeśli realnie się dzieją. Młody człowiek może uważać, że nie jest wystarczająco dobry, że inni są lepsi, mądrzejsi, ciekawsi. Może nawet pojawiać się uczucie, że nie zasługuje na przyjaźnie, wsparcie czy nawet zwykłą uwagę.

Jak rozpoznać?

• częste przepraszanie nawet za drobiazgi lub za rzeczy, na które nie ma wpływu,
• wypowiedzi typu: jestem ciężarem, jestem nikim, lepiej byłoby beze mnie,
• porównywanie się z innymi zawsze na swoją niekorzyść,
• wycofywanie się z kontaktów z rówieśnikami, unikanie spotkań, komunikaty typu: i tak mnie nie lubią, jestem nudny,
• obawa przed podejmowaniem nowych zadań z przekonaniem, że i tak sobie nie poradzę.

Nadmierne poczucie winy

Nastolatek może brać na siebie odpowiedzialność za rzeczy, na które w ogóle nie ma wpływu. Czuje, że jest problemem, że przeszkadza, że zawodzi innych. Nawet drobne potknięcia potrafi przeżywać tak, jakby były czymś ogromnym. To poczucie winy nie wynika z faktów, to wynik obniżonego nastroju i bardzo surowego patrzenia na siebie.

Jak rozpoznać?

• słowa typu: przez mnie się kłócicie, to moja wina, zawsze wszystko psuję,,
• przekonanie, że jest ciężarem dla rodziny: beze mnie rodzicom byłoby lepiej
• długie rozpamiętywanie małych błędów i wielokrotne wracanie do pomyłek z przeszłości,
• poczucie winy za objawy np. przeze mnie rodzice się martwią, gdyby nie ja to nie mieliby tylu problemów.

Myśli samobójcze

W depresji mogą pojawić się również myśli o śmierci. Czasem są to krótkie, przelotne myśli rezygnacyjne typu mam już dość wszystkiego, a czasem mogą przybierać formę bardziej konkretnych myśli czy nawet planów związanych z chęcią zakończenia swojego życia. Niezależnie od tego w jakiej formie się pojawią, zawsze wymagają natychmiastowej reakcji dorosłego.
Obecność takich myśli jest zwykle sygnałem ogromnego przeciążenia emocjonalnego, poczucia bezradności i braku wyjścia z trudnej dla młodego człowieka sytuacji.

Młodzież doświadczająca myśli samobójczych nie zawsze zgłasza je wprost rodzicowi, gdyż zdarza się, że wstydzą się o tym mówić albo boją się reakcji dorosłych. Dlatego tak ważne jest zwracanie uwagi na subtelne sygnały.

Jak rozpoznać? 

• wypowiedzi typu: mam już dość, nie widzę sensu, nie mam już siły, jestem ciężarem,
• interesowanie się tematem śmierci, przeglądanie treści o tej tematyce w internecie,
• symboliczne porządkowanie swoich spraw np. rozdawanie przedmiotów innym, pisanie listów pożegnalnych,
• wpisy na portalach społecznościowych, które brzmią jak pożegnanie.

Zmiany w apetycie

W depresji mogą pojawić się trudności związane z jedzeniem. U części nastolatków apetyt wyraźnie spada tzn. jedzą mało, mówią, że nie są głodni, czasem wręcz zapominają o posiłkach. U innych dzieje się odwrotnie: zaczynają podjadać, zwłaszcza słodycze lub przekąski, często wtedy gdy są zestresowani albo przytłoczeni. W rezultacie w krótkim czasie może pojawić się zarówno utrata, jak i przyrost masy ciała.

Jak rozpoznać?

• nastolatek je bardzo mało lub unika posiłków, tłumacząc, że nie jest głodny,
• przeciwnie - sięga po jedzenie częściej niż zwykle, zwłaszcza po słodycze,
• widoczna zmiana w wadze w krótkim okresie (spadek lub przyrost),
• mniejsza energia i chęć do przygotowania sobie jedzenia lub całkowity brak zainteresowania tym, co je

Zaburzenia snu

Mogą pojawić się trudności z zasypianiem, budzenie się w środku nocy, bardzo wczesne wstawanie albo odwrotnie - nadmierna senność w ciągu dnia. Zaburzenia snu wpływają nie tylko na samopoczucie, ale też na funkcjonowanie w szkole, relacje i regulację emocji. Przemęczenie sprawia, że nastolatkowi jeszcze trudniej radzić sobie z codziennymi wyzwaniami.

Warto jednak pamiętać, że u młodzieży występuje również naturalne przesunięcie fazy snu tzn. nastolatki często chodzą późno spać i późno wstają, co jest typowe dla okresu dojrzewania. Kluczowe jest więc nie tylko to, o której godzinie nastolatek zasypia i wstaje, ale przede wszystkim czy mimo odpowiedniej ilości snu czuje się wyspany i wypoczęty. Jeśli mimo wielu godzin snu wciąż jest zmęczony, rozdrażniony lub niewyspany, może to być sygnał, że dzieje się coś więcej niż tylko zmiana rytmu dobowego.

Jak rozpoznać?

• trudności z zasypianiem, kręcenie się w łóżku przez długi czas,
• wybudzanie się w środku nocy i problemy z ponownym zaśnięciem,
• bardzo wczesne budzenie się, mimo późnego pójścia spać,
• przeciwnie - spanie po 12–14 godzin bez poczucia bycia wypoczętym,
• duża senność w ciągu dnia.

Jak odróżnić objawy depresji od typowych zachowań nastolatka?

Warto podkreślić, że pojedynczy objaw nie oznacza jeszcze depresji. Wymienione trudności mogą pojawić się także u zdrowej młodej osoby jako reakcja na stres, przemęczenie, problemy w szkole, konflikt z rówieśnikami, a czasem po prostu jako element dorastania. Sam smutek, problemy z koncentracją czy brak apetytu nie muszą od razu oznaczać choroby. 

Dlatego ważne jest spojrzenie nie tylko na pojedynczą sytuację, ale na całość funkcjonowania młodego człowieka. To oznacza uwzględnienie kilku elementów jednocześnie: tego, jak młody człowiek radzi sobie w różnych obszarach życia, jak wygląda jego codzienność i czy pojawiła się wyraźna zmiana w tym, jaki był wcześniej.

Aby lepiej to ocenić warto, aby rodzic zadał sobie kilka pytań:  

• Czy zachowanie, które mnie martwi pojawia się regularnie czy był to tylko jeden gorszy dzień?
• Od jak dawna trwa zmiana w zachowaniu? Czy to kwestia kilku dni, kilku tygodni czy dłużej?
• Czy trudności wpływają na codzienne życie? Utrudniają naukę, sen, kontakty, odpoczynek, dbanie o siebie?
• Czy widzę wyraźną zmianę w zachowaniu nastolatka?
• Czy nastolatek mówi że nie ma siły, nie widzi sensu i ciągle mu się nic nie chce?
• Czy reaguje zbyt "mocno" i nieadekwatnie do sytuacji?
• Czy widzę, że coś go męczy i przytłacza, ale nie wiem co?
• Czy jako rodzic czuję, że coś się dzieje?

Jeśli po odpowiedzi na te pytania jako rodzic czujesz, że coś Cię niepokoi albo widzisz, że trudności zaczynają wpływać na codzienne życie Twojego dziecka, warto skonsultować się ze specjalistą. Konsultacja psychologiczna nie oznacza od razu diagnozy ani konieczności rozpoczęcia terapii. To przede wszystkim możliwość fachowej oceny sytuacji, omówienia obserwowanych zmian i upewnienia się, czy jest coś w życiu młodego człowieka co wymaga większej uwagi dorosłego i odpowiedniego wsparcia czy nawet leczenia.

Konsultacje psychologiczne w naszym gabinecie w Brzesku prowadzone są przez dwóch specjalistów:

• Dzieci i młodzież szkół podstawowych przyjmuje psycholog Aleksandra Legutko-Zamęta. Więcej informacji o psychologu znajdziesz tutaj: Aleksandra Legutko-Zamęta – psycholog dziecięcy Brzesko.
• Młodzież szkół średnich i młodzi dorośli do 21 roku życia konsultuje psycholog Małgorzata Dziedzic. Więcej informacji o psychologu znajdziesz tutaj: Małgorzata Dziedzic - psycholog dla młodzieży Brzesko